Een voorbeeld is de recente duinbrand bij Bergen aan Zee. Op zich is het geen nieuws dat er daar brand is, immers, je hoeft geen expert te zijn om te zien dat de droge duinflora gemakkelijk vlam vat. Duiding ontstaat door te wijzen op eerdere incidenten. Hier komt ook meteen het gevaar om de hoek kijken: de suggestie dat eerdere branden wijzen op een aangestoken vuur kun je afleiden hieruit, maar wellicht vind je hier een verband dat er simpelweg niet is.

Ingewikkeld?
Ook ingewikkelde onderwerpen kunnen gemakkelijker te presenteren zijn door het laten zien van cijfers. De kredietcrisis was in de eerste maanden zo ingewikkeld dat niemand er een jota van snapte, die niet zelf verantwoordelijk ervoor was, danwel hoogleraar was. Alhoewel in dit filmpje weinig cijfers worden gebruikt, wordt aan de hand van schema’s wel inzichtelijk voor het grote publiek wat gebeurt is. Dit soort uitleg omzeilt vaak ook het leggen van verbanden die er niet zijn.

Urgentie!
Nog vaker wordt data in de media gebruikt om de urgentie van een gebeurtenis te duiden. Niet elke dag is er een aanslag op de koningin, maar gebeurtenissen kunnen wel degelijk relevant zijn voor de algemene kijker. Om bijvoorbeeld te laten zien dat de Mexicaanse Griep belangrijk is, voordat deze in Nederland arriveert, gebruikt men cijfers van eerdere pandemieën en dodentallen, om de ernst van de situatie te laten zien.

Valse conclusies
Dit voorbeeld illustreert ook meteen het gevaar: de Mexicaanse Griep eiste in Nederland ‘slechts’ 60 slachtoffers, maar ondertussen had de Nederlandse overheid ‘voor de zekerheid’ wel miljoenen vaccins ingeslagen. Immers, de data toonde aan dat in Nederland enorme problemen konden ontstaan: het openbaar zou plat gaan omdat alle chauffeurs ziek zouden zijn, de economie zou stil komen te liggen omdat niemand meer kon werken. De realiteit: er was nauwelijks sprake van enige hinder. Onder studenten werd de grap al snel of je ‘het al gehad had’.

NRC.Next
Maar deze onvolkomenheden ten spijt: originele verbanden leggen, zonder daaraan ongeldige conclusies te koppelen kan een opwindend perspectief geven voor bekende feiten. Wat doet een krant met de grote aswolk uit IJsland afgelopen week? De NRC.Next kwam met een originele ingang, zoals ze altijd proberen te doen op de voorpagina. Ze vergeleken de aswolk met een vergelijkbaar incident in de achttiende eeuw, die veel erger was, waarbij oogsten verloren gingen en die uiteindelijk bijgedragen heeft aan de Franse Revolutie. Chapeau!

In de documentaire worden ook andere punten aangesneden, zoals de Westerse dominantie over de waarheid en vrijheid van informatie. Zeer interessante onderwerpen, maar daar wil het ik het even niet over hebben. Mij gaat het om de discussie over een (academische) expert een beter verhaal kan vertellen dan iemand die persoonlijke ervaringen in het onderwerp heeft. Deze mensen heten in de volksmond ‘ervaringsdeskundigen’. Een samentreksel die op zijn minst problematisch is in de context.

Een leek is geen deskundige
Een deskundige is iemand die ergens iets vanaf weet. Maar dat is wel een erg globale definitie. In de basis gaat het hier om autoriteit. Iedereen kan, als je een beetje wilt, wel iets kwijt over thermodynamica. Maar iemand met autoriteit wordt gelooft op zijn blauwe ogen. Des te minder iemand als een ‘deskundige’ te boek staat, des te meer vragen uitspraken van deze persoon om onderbouwing. Verwijzingen naar rapporten (van deskundigen), cijfers en ander bewijsmateriaal, dat zijn uitspraken kloppen.

Met de mediawijze burgers van vandaag zie je al snel dat een getuige (een ondeskundige die empirisch bewijsmateriaal heeft) als vanzelf hier naar gaat verwijzen. “Het loopt de klauwen uit met het Koningshuis in Nederland. Ze verdienen miljoenen, zonder daarvoor echt te hoeven werken!” Onze getuige, een vox-pop in mediatermen, verwijst hierbij naar informatie die hij heeft van het nieuws. Of wellicht van een kennis, die hij acht verstand van zaken te hebben.

Geestelijke arbeidsdeling
Het is niet mogelijk voor een burger om overal iets vanaf te weten. Gelukkig kennen wij een vergaande vorm van arbeidsdeling in onze maatschappij. En daardoor zie je opeens dat je ook experts hebt op het gebied va duinbrandjes in Bergen aan Zee. Je zet een kerel in een pak voor de camera en later voeg je een titeltje toe: “Cees van de Meulen. Brandweer deskundige.” En daar heb je je expert.

En dat is natuurlijk ook het grote probleem van het opvoeren van ‘deskundologen’. Voor elk televisie-item kun je wel een mediageile academicus vinden. En zo niet, dan is er altijd nog wel een plaatselijke manager van het een of ander die de zaken kan toelichten voor de leek. Maar dingen lijken te veranderen. De burger neemt met dit soort truukjes niet langer zomaar genoegen.

Romantiek in de media
En daar komt de Romantiek de hoek omzetten. Een idee dat de burger het beter weet dan de overheid “in zijn Ivoren Toren”. Dat om een goed beeld te krijgen van de wijkproblematiek in Zuilen, Utrecht, je het “de mensen op straat” moet vragen. En dat is ook nog handig voor het journaalitem om een andere reden: hij of zij brengt emotie. En emotie, dat is wat we willen. Lang leve de Romantiek.

Maar wat ik me dan hier afvraag: waarom moet ik deze persoon op zijn blauwe ogen geloven?

Vooruitgang
Expres mijd ik tot nu toe het hebben over ‘vooruitgang’. Een nieuwe technologie is namelijk niet alleen een ‘mogelijk-maker’, maar tegelijkertijd een ‘uitsluiter’. Een bepaalde weg is ingeslagen, andere wegen worden niet genomen. Je kunt een technologische optie ook niet zomaar negeren: er moet vaak een bewuste keuze gemaakt worden om een technologie te omarmen. Voorbeelden:

Nu het mogelijk is om iemand pijnloos en snel euthanasie te verlenen, zal in de omgeving van, en door de patiënt zelf, nagedacht moeten worden over deze optie.

Het niet hebben van een mobiele telefoon sluit je uit van snelle contacten met de mensen die je kent. Dit is bovendien een goed voorbeeld van: “iedereen heeft er één,” net zoals de televisie, of een auto. Je moet kiezen of je hier deel van wilt uitmaken. In feite: of je deel wilt uitmaken van de ‘normale’ maatschappij.

Het is tegenwoordig ondenkbaar dat je niet in één dag heel Nederland zou kunnen doorkruizen. Als dit langer duurt dan 3-4 uur, noem je dat lang. 100 jaar geleden was dat nog extreem snel.

Goede oude tijd
Technologie is datgene wat de mens doet uitstijgen boven andere dieren. Het heeft de mens verheven tot een diersoort die geen enkele concurrentie ducht. Tegelijkertijd maakt het idee dat je teveel op techniek zou aangewezen zijn de mens soms weemoedig naar de ‘goede oude tijd’. Als je bijvoorbeeld je mobieltje vergeet en je komt aan op het station, maar hebt niet precies een tijd en plaats van ontmoeting afgesproken. Of als je voortdurend wordt lastiggevallen door schreeuwende neon-reclames of reclame-boodschappen op televisie.

Voorspelling
Toch is de toekomst van techniek relatief eenvoudig te voorspellen: deze wordt steeds geavanceerder, zolang er geen rampen van mondiale proporties zullen plaatsvinden. Ook is eenvoudig te voorspellen welk effect dit zal hebben op de maatschappij: het zal bepalen op welke manier mensen hun wereld aanschouwen. Welke mogelijkheden ze zien en welke potenties ze kunnen inlossen. Maar de exacte wegen die de techniek in de toekomst zal bewandelen, is niet te voorspellen. Alhoewel mensen dat wel proberen.

Het is niet waarschijnlijk dat de stereotype voorbeelden van ‘future technology’ waarheid zullen worden: tijdreizen, teleporteren, sneller dan het licht reizen. Dit zijn verzinsels, die de grenzen aan de techniek blootleggen. De weg die technologie zal afleggen in de komende 5, 10 jaar, is waarschijnlijk op dit moment ondenkbaar. Behalve door een paar knappe koppen, die morgen hun patent-aanvraag zullen indienen.

En mega-concerns laten ons alvast een voorproefje zien:

Bij alle technologische innovatie is er weerstand. Bij de opkomst van het spinnewiel, waardoor kleding makkelijker te produceren werd, waren er rellen en aanslagen. Bij de komst van de treinen was er weerstand omdat deze ongezond zou zijn om in te reizen.  Maar de huidige innovatiestroom  (het internet, mobiele technologie) is anders van aard, in die zin, dat je er niet actief aan mee hoeft te werken, om de nadelen ervan te ondervinden. Ik heb het hier natuurlijk over privacy.

Weerstand
Er zijn op dit moment in Nederland 4 bekende actiegroepen tegen de indringing van dit soort technologie in de privacy van de burger. Daarnaast heeft de overheid een instantie in het leven geroepen, gefinancieerd door het ministerie van justitie, die moet toezien op het naleven van wetten die burgers tegen dit soort schendingen moet beschermen. Het probleem leeft dus in de samenleving. En er is ook reden genoeg om behoedzaam te zijn met de mogelijkheden die deze digitale technologie biedt.

Gewoon even een lijstje met feiten:

Een mobiele telefoon kan van afstand een microfoon worden. Ook als deze uit staat.

In Nederland is de kans dat je afgeluisterd wordt via die telefoon 177 keer groter dan in de Verenigde Staten. Daarmee is Nederland wereldwijd koploper.

Het is in Nederland sinds kort niet meer mogelijk om een identiteitsbewijs te halen zonder je vingerafdruk achter te laten. Je kunt er natuurlijk voor kiezen om dan maar altijd thuis te blijven. Maar dan kun je ook niet meer stemmen.

De koppeling
Het grootste probleem met deze dataverzameling over elke Nederlandse burger is niet zozeer de afzonderlijke gegevens. So what, als de Albert Heijn via je bonuskaart weet dat je altijd kiest voor het huismerk. So what, als de bank weet hoe jij de afgelopen 10 jaar je rekeningen hebt betaald. So what, als Google weet hoe je heet en in welke producten je geinteresseerd bent.

Maar wat gebeurt er als al deze gegevens op een stapel worden gelegd? Dan kan iedere willekeurige medewerker van het ministerie van justitie zien hoe laat je meestal boodschappen doet (pinpas), voor welke mensen je deze haalt (gemeentelijke basisadministratie), wat je haalt (bonuskaart) en in welke supermarkt je dan te vinden bent. Kunnen ze meteen de camera gegevens opvragen, om te kijken of je al naar de kapper bent geweest.

Burgerrechten
In Nederland lijken mensen zich er niet echt druk om te maken. “Als je niks te verbergen hebt, hoef je je ook geen zorgen te maken.” Maar is niet zo dat je onschuldig bent, totdat het tegendeel bewezen is? Het mantra van verenigingen zoals Vrijbit en Bits of Freedom is dan ook dat de overheid in feite van elke burger een verdachte maakt. Of dat werkelijk zo te stellen is, daarover kun je discussiëren. Maar daarvoor moeten mensen zich wel eerst bewust worden van de ingrijpende veranderingen die deze nieuwe technologische omwenteling veroorzaakt heeft.

In 1997 kwam de eerste versie uit van de Google Search Engine. Op dat moment is het nog een project van twee Stanford studenten: Larry Page en Sergej Brin. Op de servers van Stanford University heeft tot dan toe een voorloper van Google gedraaid, genaamd Backrub.

Eureka!
Page kwam destijds tot het revolutionaire inzicht dat wanneer een webpagina wordt geindexeerd aan de hand van links en referenties naar deze pagina, dit een goede indicatie geeft van de relevantie van de webpagina bij het zoeken met keywords. Eerdere zoekmachines hanteerden meer de botte bijl, door simpelweg te kijken naar de inhoud van een pagina. Webmasters misbruikten deze primitieve techniek door simpelweg hun webpagina’s te voorzien van alllerhande irrelevante (voor de gebruiker onzichtbare) steekwoorden, om zo meer hits te genereren. Met het systeem van Page was het veel beter mogelijk om een werkelijk relevante webpagina tevoorschijn te toveren.

Google neemt de macht over
Tussen 1995 en 2000 leek niks te gek in de ‘dot-com-wereld’. Google was hier op precies het goede moment en zij maakten hier een aantal gelukkige keuzes. Het goede moment vertaalde zich vooral in durf-investeringen die gebruikelijk werden door de schijnbaar eindeloze rij mensen die wilden profiteren van de ‘internet-bubble’. Andy Becholtsheim, de mede-oprichter van Sun Microsystems, een bedrijf dat zijn sporen (en geld) al had verdiend op de PC markt, leende Google Inc. $100.000. Google Inc. bestond op dat moment officieel nog niet eens, maar de lening was genoeg voor Brin en Page om hun search engine bekend te maken bij het grote publiek. Vanwege de superieure techniek, of vanwege een slimme marktpositionering (discussie), was Google binnen 2 jaar de grootste op de zoekmachine-markt.

It’s lonely at the top
Recent kwam Microsoft (opnieuw) met een antwoord op Google. Hun nieuwe idee was om de gaten die Google niet vult in de gebruikerswensen, namelijk het realtime opvragen van bijvoorbeeld vertrektijden van vliegtuigen en dergelijke, te bezetten en heet Bing. Op dit moment bezit Google echter nog steeds ruim 65% van alle zoekopdrachten op het internet. En de laatste webtrends laten nauwelijks een groot verschil zien in de marktverdeling sinds de komst van Bing.

En anders oordeel je toch even zelf?

Edit: Deze kwam ik toevallig vandaag tegen op Geenstijl. Let op: Youtube is een goed voorbeeld van bovenstaande verhaal. Het is sinds 2006 in handen van Google.